Tu przecież żyli ludzie...

Bez wielkiej polityki, bez zwyczajowego już u nas przeciągania liny „nasze –wasze” i bez wzajemnego obwiniania, w atmosferze wspólnej zadumy i pojednania spotkali się w Borysławskim lesie Ukraińcy, Polacy, potomkowie dawnych mieszkańców tej nieistniejącej już wioski oraz ludzie kompletnie z zewnątrz których połączyło wspólne poczucie że 500 lat historii i kilkadziesiąt pokoleń urodzonych i wychowanych tu ludzi nie powinno tak po prostu zapaść się w mroku gęstego a otaczającego już Borysławkę, lasu ludzkiej niepamięci.

Pierwsze wzmianki o Borysławce –wsi na południe od Rybotycz pochodzą jeszcze z XV wieku, jeszcze w 1921 roku było tu 110 domów, cerkiew i cmentarz, mieszkało tu 630 osób: Ukraińców, Polaków i Żydów. Dziś błotnistą drogą przez las trudno tu dojść nawet na piechotę. A wszystko co zostało z tej wsi to jedna waląca się chata, zmurszały przydrożny krzyż i kilka poprzewracanych nagrobków. Gdzie nie gdzie, kiedy wpatrzymy się w przydrożne krzaki zauważyć jeszcze można ślady podmurówki albo zasypaną studnie.

-To była kiedyś duża ładna wieś -wspomina pani Halina Fajfer, jedna z dwóch żyjących jeszcze mieszkanek Borysławki.- Kiedy nas wysiedlali miałam 14 lat, to było straszne, nagle zabrali nas z domów i wywieźli daleko do obozu w Jaworznie. Moja mama była Ukrainką a ojciec Polakiem i tylko dlatego udało się nam tutaj wrócić, ale co tam przeżyłam to moje, 40 przesłuchań, bicie, …trudno mi o tym mówić.  Kiedy wróciliśmy tutaj wsi już nie było, domy spalono- (spalenia dokonało  OUN przyp. K.Z.)

Wysiedlenia mieszkańców w większości Ukraińskiej Borysławki dokonało w 1945 roku Ludowe Wojsko Polskie. Wysiedlenia stanowiły element walki z Ukraińskimi oddziałami ukrywającymi się na tych terenach. Była to też swoista odpowiedź na zbrodnie dokonywane przez Ukraińskich  Nacjonalistów na Wołyniu i w Galicji Wschodniej. Jednakże jak podkreślali obecni, cierpieniem cierpienia odkupić się nie da. I tak wspólnie w zadumie stanęli po latach Polacy z Ukraińcami na cmentarzu w nieistniejącej wsi i wspólną modlitwą i śpiewem stworzyli magiczny krąg, w którym zniknęły gdzieś wzajemnie uprzedzenia i pretensje. Jak powiedział   Taras Kompaniczenko z Chorei Kozackiej z Kijowa –Podzieliła nas trudna historia, wiele złego się stało między nami ale niech to co złego było zawiązane na ziemi niech i tu na ziemi będzie rozwiązane przez wzajemne zrozumienie i dobrą wolę.-

Nad ciszą Borysławskiego lasu wybrzmiały słowa wiersza „Do Lachów” Ukraińskiego wieszcza Tarasa Szewczenki:

„[…]Dajże rękę kozakowi serce czyste razem daj

Będziem w sobie Chrystusowi

Wznowim dawny, cichy raj”   

-Dla Ukrainy nadszedł czas X- ciągnął dalej T. Kompaniczenko- i to, że właśnie teraz w biedzie odnaleźliśmy w was braci i przyjaciół to cudowna rzecz i to nie przeminie, zostanie w naszych sercach na wieki.-

u chodzi o upamiętnienie ludzi, ludzi którzy tu żyli i chyba każdy sposób jest tu dobry.- mówi Antoni Pilch organizator wydarzenia. – będziemy się starali żeby spotkanie to miało charakter cykliczny sądzę, że to ważne dla nas wszystkich, dla naszej tożsamości i świadomości-

Borysławka nie jest jedyną  „nieistniejącą wsią”, w Galicji jest bowiem dziesiątki takich martwych światów, wygaszonych nagle przez takie czy inne wydarzenia, ile jest po obu stronach granicy opuszczonych cerkwi, walących się kościołów, zapomnianych cmentarzy i zdziczałych sadów. Jeśli będziemy potrafili na chwile wzbić się ponad narodowe podziały dostrzeżemy, że niezależnie od tego czy są one związane z Polakami, Ukraińcami, Żydami, czy Niemcami, każde z nich jest krwawiącą raną na naszej chcąc, nie chcąc ale jednak od zawsze 
wielokulturowej i różnobarwnej ziemi.

                                                                                                      Kamil Jacek Zarański

(Opublikowano na łamach tygodnika Życie Podkarpackie) (foto kjz)

                                                                                                                             

Kijów - Jarmark Rewolucja

Parafrazując słowa Sokratesa: życie to wielkie igrzyska, jedni przyszli by powalczyć inni by pohandlować jeszcze inni (najlepsi) przyszli jako widzowie. I tak chodząc po Kijowskim Majdanie w Połowie kwietnia(14 roku) doświadczam aktualności tej tezy. Oglądam bowiem 3 różne światy, niemające ze sobą zbyt wiele wspólnego. Chwilowo tolerujące się na tej samej przestrzeni. I choć: polityka, ekonomia, i prawo tłumaczą…to ja jednak dalej nie rozumiem.

Z jednej strony…

Pół roku (zimniejsze pół) na odartym z kostki placu, walcząc z każdą siłą która przeciw nim stanie. Cholerna zawziętość, determinacja, wola… Zaczęło się od pokojowych protestów wręcz kolorowych festynów, ale dziś kolorowe są tu już tylko kwiaty i znicze… Potem car wypuścił swoje psy… najpierw pałki, gumowe kule i armatki, później ostra amunicja na końcu granaty i bezwzględni snajperzy na dachach budynków. Tu ludzie wciąż nie mogą uwierzyć żeby Ukrainiec tak do Ukraińca…

Michaiło jest profesorem akademickim, zajmuje się bioenergetyką, ma żonę, dorastające dzieci, mieszkanie niedaleko centrum i swoją daczę pod Tarnopolem. Normalny 45 letni facet, ale dlaczego normalny facet w tym wieku biegał po centrum swojego miasta z w motocyklowym kasku I rzucał kostką brukową w kordony milicji?

-Bo mamy już dość! Wszyscy mamy dość: łapówek, biedy, złodziejstwa, kumoterstwa, bogacenia się naszym kosztem, gwałcenia naszej godności jako narodu i jako ludzi ….. nie chcemy już żyć w takim kraju! To się musi zmienić.- denerwuje się. Podczas zamieszek Michaiło dostał w tył głowy odłamkiem, na szczęście miał kask i gruby kołnierz, później został postrzelony w kolano. -Do szpitala bałem się iść- mówi-tam czekali na takich jak ja, wielu z naszych stamtąd już nie wróciło. Znieczuliłem się wódką i pocisk z kolana wyjąłem sam.- dodaje po chwili Michaiło.

Wśród labiryntu barykad, poprzewracanych, spalonych samochodów, autobusów i tysięcy opon co chwila natykamy się na kopczyki z brukowej kostki, niczym małe stepowe kurhany. Na nich znicza, kwiaty, różańce. –Tu zginął mój kolega, walczyliśmy razem, tu zastrzelił go snajper...- opowiada Michaiło. Nie opodal tego miejsca na ulicznej latarni widać ślady po kulach, w kilku miejscach przeszły na wylot –

Takich miejsc jest tu dziesiątki, gdzie nie spojrzeć zdjęcia, kwiaty, śmierć… Obrazy są tu iście wojenne, nie jak w Europie, nie jak w XXI wieku. Z kostki brukowej ogołocone jest tu całe centrum (ciekaw jestem czy następna władza ją  z powrotem położy, czy „na wszelki wypadek” znajdzie inne rozwiązanie?) Całe pierzeje zabytkowych kamienic okopcone czarnym dymem, spozierają złowrogo na zabarykadowane ulice. W samym centrum pustymi czerupami okien straszy budynek Związków zawodowych spalony przez Berkut w trakcie “zawieszenia broni”. Z jego okien w trakcie pożaru skakali ludzie, nie wszystkim udało się uciec. Co ciekawe z tyłu spalonego budynku zachował się mały sklepik monopolowy, "Produkty na Majdanie" tu walczący przychodzili “radzić sobie ze stresem”.

-Minus 10, minus 15 stopni w okół giną ludzie z którymi jeszcze chwile temu rozmawiałeś… dziwisz się?- Pyta Michaiło. Nie, niedziwię...

Zwyciężyli, oni w motocyklowych kaskach i narciarskich goglach przegnali stąd cara. To jednak nie był koniec, a dopiero początek...car bowiem okazał się być zaledwie odbiciem cara. Teraz gra toczy się gdzie indziej ale tu wcale nie stygną emocje.

…Na Majdanie wojskowe namioty polowe kuchnie i barykady, oni tu dalej są, zarośnięci, w wojskowych kurtkach z podejrzliwym wzrokiem- ci dla których zabrakło miejsca w niebiańskiej sotni. Jak śpiewał J. Kaczmarski: "Ci co polegli poszli w bohatery, Ci co przeżyli muszą walczyć dalej…" Są i szykują się na najgorsze. W spalonym autobusie urządzili sobie strzelnicę, tu ćwiczą celność, patrole sprawdzają ludzi wysiadających z metra czy nikt nie wnosi broni, na barykadach w nocy wystawiane są warty, każdy wchodzący na majdan jest pod czujnym okiem zamaskowanej samoobrony. Na scenie cały czas ktoś przemawia, zaprawiają się w duchu, dyskutują, ćwiczą, zagrzewają się do przyszłej walki.

Michaiło odnosząc się do niektórych "majdańczyków"  mówi o syndromie zwycięstwa, zwycięstwa po którym nie za bardzo wiadomo co robić dalej -Przyjechało tu wielu ludzi z całej Ukrainy, ze Lwowa, Odessy, Czerniowiec, Winnicy. Wielu z nich niema pracy, rodziny, niema do czego wracać. To tu nabrali godności stali się bohaterami.- Ale są tu bardzo różni ludzie, spotykam Jurija, z wykształcenia prawnik, od lat bezrobotny. Teraz szwenda się między namiotami myśli o tym żeby się wyrwać i zacząć normalnie żyć, ale droga nie jest łatwa. –Może zaczepie się tu w jakimś sklepie- fantazjuje czterdziestoletni magister prawa.

Spotykam tu widoki dla nas niepojęte, portrety bandery a obok polskie flagi i hasła „dziękujemy polakom za wsparcie”. Biało czerwona flaga razem z czarno czerwoną powiewają na równi osmolone dymem z płonących opon. Nie, to nie cynizm, to trochę bardziej złożone. Teraz radykalizują się tu postawy, wszyscy gotują się na wojnę domową a nacjonalizm to w takich okolicznościach wygodna siła. Jak ktoś kiedyś zauważył „Skomplikowane hasła trudno się w tłumie skanduje”. Prawicowy populizm trafia zatem na podatny grunt, o Wołyniu nikt nie chce teraz słuchać. Zresztą to po trosze kwestia innej optyki, dla nich UPA to w pierwszej kolejności walka z Moskwą a nie z Warszawą.

Z drugiej…

-Piatdiesat, hrywni -woła kobieta w grubym białym swetrze, klient nie jest przekonany idzie dalej. Jak tylko zaczęło się uspokajać zjechali tu ze wszystkich stron, kupić można u nich wszystko czapki, szaliki flagi i koszulki –kolorystyka obowiązuje żółto-niebieska lub czerwono-czarna ale i biało-czerwone pamiątki też się znajdą. No właśnie pamiątki ale z czego, z rewolucji, z masakry cywilnej ludności? Tylko tu możesz zjeść hot-doga z widokiem na wojnę. Ale z drugiej (nomen omen) strony, czemu tu się dziwić, jest ciężko a może być jeszcze ciężej, bohaterstwa ani patriotyzmu do garnka przecież nie da się włożyć. Przykład idzie z góry, czemu zatem mieć pretensje do zwykłych ludzi,wszak od wschodu do zachodu możni tego świata kupczą Ukrainą jak swoją własnością, przeliczając ją na ceny gazu, ropy i wartość rozmaitych intratnych kontraktów?

W polskiej polityce też możemy to zauważyć. Wszak Ukraina to wymarzony temat do przedwyborczych licytacji. Jedni straszą, inni uspokajają, jedni wspierają, drudzy zachowują dystans, szkoda, że meritum którym winien być człowiek, gdzieś niepostrzeżenie przemyka im między palcami.

Pod majdanem znajduje się duży podziemny dom handlowy. To tu rewolucjoniści kryli się przed zimnem, m.in. dlatego udało im się przetrwać zimę. Dwa różne światy: przepych, kolory, muzyka, znane marki, błyszczące wystawy i kelnerskie uśmiechy, a kiedy wyjdziemy z tego lukrowanego podziemia na powierzchnie….czerń, szarość i zieleń wojskowych kurtek.

…i z ostatniej. Czyli “Sweet focie” i solidarni na plakatach

Młoda dobrze ubrana dziewczyna smartphonem robi sobie zdjęcie na tle panoramy pobojowiska. Inni przyjezdni fotografują się przy barykadach. Nasi politycy także w tym temacie mają się czym „pochwalić”. Obrazki tego typu nieco kontrastują z widokiem zniczy, tam przecież ginęli ludzie…Ale jest niedzielne popołudnie po centrum przechadzają się ludzie, pokazują sobie palcami dziury po kulach na elewacjach budynków. Nieopodal mnie na ulicy gra uliczny zespół (słychać motyw muzyczny z Pulp Fiction) w tle barykady, między dźwiękami słychać płomienne przemówienia z Majdańskiej sceny. –Śmierć okupantom! –krzyczy do mikrofonu Dmytro Jarosz z Prawego Sektora. Jakoś nie pasuje to do siebie, gryzie się, razi. A z drugiej strony zrozumiałe, że nie da się na co dzień żyć wojną ani rewolucją…

Wszędzie kręcą się ciekawscy dziennikarze z rozmaitych mediów, zaglądając wścibsko „pod kieckę rewolucji”. (Wśród nich także wścibski ja). A po drugiej stronie ekranu Wy. Czy mogę zapytać co oglądaliście? Czy dramat ludzki? Czy raczej „dobry film akcji”?

Nie chodzi o to aby przemilczeć, wręcz przeciwnie, ale czy na pewno w dyskursie publicznym pamiętamy o ludzkim obliczu tych wydarzeń, czy zachowujemy odpowiedni szacunek i powagę dla tragedii? Kiedy w lutym cyferki zabitych i rannych zmieniały się z dnia na dzień, czy pamiętaliśmy o tym że to ludzie tacy jak my?

Według Sokratesa ci trzeci (publiczność) to ci najlepsi, ale czy tak jest w istocie…?

Albo i nie…

Ale co nas łączy? Co łączy walczących, handlujących i podziwiających? Chyba właśnie to o czym mówił na początku Michaiło -Wszyscy chcemy normalnie żyć. I chyba oto chodziło na majdanie, nie o wielką politykę, nie o pieniądze czy interesy tylko o prawo do własnej godności… W ferworze medialnej wojny i natłoku politycznej gry wokół wydarzeń na Ukrainie, nie zapominajmy że poszło tam o to co wszyscy niezależnie od narodowości statusu czy opcji politycznej powinniśmy rozumieć i do czego wszyscy mamy prawo. Prawo które nas łączy bez względu na różnice…

                                                                                                            Kamil Jacek Zarański 

Naddniestrze po polsku. Czyli nasi rodacy w kraju którego niema na mapach. (Reportaż z polskiej wsi w nie uznawanej Republice Naddniestrzańskiej)

Poza granicami polski żyje wielu naszych rodaków. Niektórzy wyjechali zarobkowo inni padli ofiarą zmiany granic, niektórych, wbrew ich woli, w obce strony wywiodła trudna polska historia. Ci ostatni często znaleźli się w miejscach, gdzie życie jest dużo trudniejsze niż to, które my znamy. Społeczność mieszkańców Raszkowskiej Słobody  to w dużej mierze potomkowie polskich powstańców. Pomimo ich bohaterskich korzeni los nie potraktował tych ludzi ulgowo.

A umiłowana ojczyzna przypomina sobie o nich rzadko. Żyją oni dziś w najbiedniejszym regionie Europy. Niestabilnej ekonomicznie, politycznie i militarnie, nie uznawanej przez żaden kraj, Republice Naddniestrzańskiej . Dziś oprócz skrajnej biedy grozi im także wojna...

Państwo którego niema

Oficjalnie Naddniestrze to integralna część Mołdawii, w rzeczywistości jednak region ten od ponad 20 lat funkcjonuje jako osobny, niezależny od Kiszyniowa kraj. Mieszkają tu w większości Rosjanie. Rosja, choć oficjalnie nie uznaje niepodległości Naddniestrza, wspiera  finansowo i militarnie ten region. Pomimo iż ustrój Republiki Naddniestrzańskiej to teoretycznie demokracja, w istocie możemy tam odnaleźć wiele elementów nawiązujących do radzieckich korzeni. W godle republiki odnajdziemy sierp, młot i czerwoną gwiazdę. Flaga Naddniestrza to flaga byłej radzieckiej MASRR. Na ulicach naddniestrzański

ch miast stoją pomniki Lenina, są też wymalowane czerwoną farbą propagandowe hasła. Ziemia jest tu własnością państwową a w całym „państwie” funkcjonuje tylko kilka fabryk. Poprzez nieuregulowaną sytuacje polityczną zakłady produkcyjne borykają się z poważnymi problemami w eksporcie, co poważnie uszczupla dochody „republiki”. Naddniestrze funkcjonuje głównie dzięki pomocy Rosyjskiej oraz rzeszom obywateli, którzy pracując zagranicą wysyłają pieniądze swoim rodzinom.

Na nieistniejącej granicy z nieistniejącym krajem

Po łącznie ponad 24 godzinach „telepania się i podskakiwania” na fatalnych drogach Ukrainy i nieco lepszych – Mołdawii, dotarliśmy do doliny Dniestru gdzie przebiega nie zaznaczana na  mapach granica. Czasem można tam jeszcze spotkać czołgi. Na kilkaset metrów przed Mołdawskim posterunkiem granicznym, pochowaliśmy aparaty fotograficzne i przepakowaliśmy bagaże, tak aby dary które wieziemy polakom sprawiały wrażenie naszych prywatnych rzeczy. Na teren Naddniestrza mają zakaz wstępu wszelkie organizacje humanitarne. Bez specjalnych pozwoleń i akredytacji ze strony władz w Tyraspolu (stolica „republiki”) nie mogą tu także wjeżdżać dziennikarze.

Kiedy dojeżdżamy do Mołdawskiego posterunku poirytowani żołnierze wypytują nas po co właściwie jedziemy do „tego Naddniestrza” i co nas tam tak interesuje. Ruszamy dalej. Wleczemy się przez szeroki, pusty most zbliżając się do Naddniestrzańskiego posterunku. Zatrzymujemy się przed barakiem nad którym łopocze czerwono zielona flaga „republiki”. W aucie zapada cisza, przeglądamy się w podejrzliwych spojrzeniach Naddniestrzańskich funkcjonariuszy. W trakcie odprawy, ma miejsce rozmowa z oficerem politycznym, który pyta, czy aby wśród nas nie ma zwolenników Unii Europejskiej -przemilczeliśmy. W Naddniestrzu nadal dochodzi do aresztowań na tle politycznym, a Ambasada polska w Kiszyniowie ostrzega, że polscy obywatele którzy znajdą się na terenie ”republiki’, nie mogą liczyć na pomoc rodzimych służb dyplomatycznych.

Po mniej więcej godzinie ruszamy dalej. Dzięki staraniom życzliwych nam osób otrzymaliśmy pozwolenie na 3 dni pobytu. Normalnie, przepustkę do Naddniestrza wydaje się tylko na 8 godzin

.

O odcieniach biedy

Kiedy tak snujemy się powoli ulicami Rybnicy (drugie co do wielkości miasto w regionie) mamy czas żeby nieco się porozglądać. Otaczają nas szare, wysokie wieżowce o zagrzybionych ścianach, zdewastowane i opuszczone hale fabryczne, puste gmachy urzędów, o powybijanych szybach. Choć od Mołdawii, dzieli nas zaledwie kilometr, a może mniej to jednak mam wrażenie, że znaleźliśmy się w innym

świecie. W Mołdawii bieda jest kolorowa, przesiąknięta pstrokatością domów i obejść, tu przybiera ona tylko różne odcienie szarości.

Zjeżdżamy z głównej drogi i wjeżdżamy na gruntową, po kilku kilometrach w promieniach zachodzącego, już, słońca dostrzegamy pierwsze zabudowania Raszkowskiej Słobody. Wieś wcześniej nazywano Księdzowo. Miał ją, bowiem, założyć Raszkowski proboszcz. Który osiedlił tu kilka polskich rodzin z Galicji, prześladowanych po powstaniu styczniowym. Jako, że wieś była prywatną własnością kapłana, carskie władze miały tu niejako związane ręce. Sytuacja uległa zmianie po rewolucji w 1917 roku, wtedy też zmieniono nazwę wsi na Słoboda Raszków. Pomimo wielu lat sowietyzacji w lokalnej społeczności przetrwała polska tożsamość, oraz katolicka wiara. Dziś żyje tu około 700 osób narodowości polskiej, działa rzymsko-katolicka parafia, jest polonijna świetlica, w szkole podstawowej dzieci uczą się j. polskiego.

Wieś złożona jest  głównie z szarych i niewielkich pokrytych eternitem domków, obejścia są ubogie. Przez miejscowość wiedzie, mocno rozjeżdżona, polna droga.

Ludzie  

Kiedy podjechaliśmy pod budynek świetlicy czekali tam na nas mieszkańcy. Przywitali nas z uśmiechem i szczerą radością, niebyło w tym nic z wyuczonej „oficjałki”. Co ciekawe wśród zebranych były tylko kobiety i dzieci. Jak się okazało, niemal wszyscy mężczyźni wyjechali za pracą. Większość z nich pracuje na budowach: w Moskwie, Kijowie i na dalekim Magadanie (ponad 7 000 km stąd). W do

mu spędzają tylko kilka miesięcy w roku.

Jako, że byliśmy zmęczeni po podróży rodzina państwa Pogrzebnych zaprosiła nas do siebie. Gospodyni -pani Maria uśmiechnięta i otwarta kobieta w średnim wieku, mieszka wraz z synem i dwoma córkami, najmłodsza z nich uczęszcza do szóstej klasy.

Na początku próbowaliśmy rozmawiać po polsku, jednak sprawiało to domownikom problemy. Przeszliśmy więc na język rosyjski, posiłkując się czasem polskimi i ukraińskimi wyrazami. Gospodyni śmiała się, że rozmowa toczy się „po słowiańsku”.   

A jako, że „po słowiańsku”- to i nie mogło zabraknąć tradycyjnej słowiańskiej gościnności. Choć państwo Pogrzebni żyją bardzo skromnie, pani Maria suto zastawiła stół lokalnymi przysmakami. Nie brakło też domowej roboty bimbru, tzw. „buraczanki”, której produkcja jest tutaj legalna i absolutnie powszechna. Jak się dowiedziałem

mieszkańcy nie robią tu zakupów w sklepie, nie stać ich na to, każda gospodyni ma tu wszystko „swoje”, od płodów ziemi, przez nabiał, mięso, pieczywo, po alkohol. Kwitnie handel zamienny, wieś jest  po prostu samowystarczalna. Pieniądze, które przywożą mężowie oszczędza się tu wyłącznie na wydatki niezbędne takie jak: rachunki, paliwo, czy ubrania. 

Kto ty jesteś…

Następnego dnia rano, w szkole podstawowej dzieci zorganizowały dla nas występ. Przyodziane w ludowe polskie stroje, śpiewały polskie piosenki i recytowały patriotyczne wiersze, a wszystko to z prawdziwym przejęciem i powagą. W ich ustach Polska zdawała się być, dziwnym nieosiągalnym sacrum. Utraconym rajem i ziemią obiecaną zarazem.

Po występie dyrektor szkoły, (Mołdawianin) pokazał nam klasę do nauki języka Polskiego, gdzie nad tablicą wisi polskie godło a na ścianach są portrety polskich królów i pisarzy.

Tu dzięki staraniom środowisk polonijnych, od kilku lat miejscowe dzieci uczą się ojczystej mowy a także historii i geografii polski.

Po wizycie w szkole odwiedziliśmy pana Jana Pogrzebnego. Pan Jan jest weteranem II wojny światowej. Razem z I Armią WP zdobywał w 1945r Berlin. Dziś jest inwalidą, niema obu nóg, żyje wraz z żoną ze skromnej naddniestrzańskiej renty. Pan Jan świetnie mówi po polsku, po wojnie mógł zostać w kraju, jednak zdecydował się wrócić na ojcowiznę. Jak mówi dziś – Polska jest piękna, pamiętam: Toruń, Bydgoszcz... Ale to tu jest moje miejsce, nie mógł bym inaczej!

„Maryjo caryco mira”

Pierwszy kościół obrz. Łać. w Raszkowskiej Słobodzie otwarto, nielegalnie, w 1977

roku. Niestety już dzień później do wsi zjechała milicja, kościół zdewastowano a potem zburzono. Dziś w jego miejscu stoi kapliczka. Dopiero w 1990 roku pod pozorem remontu prywatnego domu, udało się zbudować we wsi świątynię. Swój dom pod budowę oddała prawosławna kobieta. Ksiądz Dymitr, proboszcz parafii, podkreśla, że jest to przykład tego, jak dobre stosunki łączą tu katolików z prawosławnymi.

Liturgie odprawia się tu po rosyjsku, po polsku są tylko niektóre modlitwy i pieśni. Jak mówi pani Tania, jedna z mieszkanek-  Ja na co dzień mówię po rosyjsku, ale modle się zawsze po polsku, tak mnie nauczyła mama.-

 Kiedy oglądam dekoracje wewnątrz świątyni, moją uwagę zwraca napis. „Maryjo, caryco pokoju, módl się za nami”

Tutejsza wspólnota nie narzeka na brak powołań, z Raszkowskiej Słobody pochodzi Arcybiskup Kijowski ks. Piotr Malczuk, a także ks. Rusłan proboszcz parafii w niedalekim Raszkowie.

„Nocne rodaków rozmowy”

Wieczorem przyszedł czas na zabawę. W wiejskiej świetlicy dzieci przygotowały program artystyczny, było przedstawienie, wiersze, a na koniec tańce przy dźwiękach skocznej ludowej muzyki. Najmłodsi porwali nas wszystkich do tańca w kółku. Przed świetlicą miejscowi chłopcy przygotowali inną atrakcję. Zaprzęgli konie i obwieźli nas na drewnianych wozach

wokół wioski. W trakcie przejażdżki 10 letni woźnica celowo przyspieszał na nierównościach, dla „podniesienia nam adrenaliny”.

Po wszystkim wróciliśmy do domu państwa Pogrzebnych gdzie zasiedliśmy do stołu, po chwili pojawili się też sąsiedzi. Przy specyfikach lokalnej kuchni i łyku tradycyjnej „buraczanki”, zaczęliśmy rozmawiać, o tym jak tu się, tak naprawdę, żyje i o zmartwieniach z jakimi mierzą się na co dzień mieszkańcy.

Bieda w której żyją, zmusza ich do wielu rzeczy, do rozłąki z bliskimi do bycia „samowystarczalnymi”, ale tworzy także wyjątkowe wzajemne zaufanie i solidarność między sąsiadami.

Nie da się nie zauważyć, strachu jaki odczuwają przed przyszłością i braku nadziei na to że będzie lepiej. Starają się żeby po prostu nie było gorzej.

Pani Maria przyznała, że obawia się o syna, bo ten niedługo idzie do wojska, a służba w Naddniestrzańskiej Armii jest bardzo niebezpieczna i trwa aż 2 lata. Przemoc jest tam na porządku dziennym a zjawisko„fali” jest nader powszechne. Zresztą nigdy nie wiadomo czy w czasie jego służby nie dojdzie do eskalacji konfliktu z Mołdawią. Naddniestrze to nie jest jednak normalny kraj.

- A może to wszystko to nasza wina, że my się godzimy zawsze na to co przynosi los?- wzdycha i puentuje smutno pani Maria.

Polityczna sytuacja Naddniestrza zmusza mieszkańców, aby starali się o obywatelstwa innych krajów. Większość z nich posiada rosyjskie, ukraińskie albo mołdawskie paszporty, paradoksalnie polskie obywatelstwo jest dla nich prawie nieosiągalne. Szczytem marzeń jest tu karta polaka.

Współczuć czy zazdrościć?

Życie w Naddniestrzu ma swoje dwa oblicza, z jednej strony możemy dostrzec tu solidarność, życzliwość i zaradność mieszkańców, których to cech moglibyśmy szczerze im pozazdrościć i które to podtrzymują ducha tych ludzi, z drugiej strony egzystencja w tym miejscu daleka  jest od sielanki jaką można by sobie wyobrazić. Życie tu pełne jest trudów i wyzwań, które nam dziś są już obce. Pomimo ciężaru ich codziennych zmagań i nieubłaganego biegu lat, znajdują oni nadal w swoich sercach tęsknotę i miłość do dalekiej ojczyzny.  Dlatego i nie tylko dlatego, nie zapominajmy o naszych rodakach, gdzieś tam, na wschodzie… bo zapomnieć o nich to istotnie najgorsze co możemy im uczynić.

                                                                                                          Kamil Jacek Zarański 

„Bądź z serca pozdrowiona, ojczysta święta mowo!”*

Rozmowa z Heleną Usową redaktorką naczelną czasopisma „Jutrzenka” jedynej polonijnej gazety w Mołdawii.

Mołdawia to kraina wielu kultur. Swoje miejsce, w wyniku zakrętów historii znaleźli tu także liczni Polacy. Wciąż żywa w nich jest Polska tożsamość i miłość do kraju nad Wisłą. Od pokoleń odcięci od macierzy, nasi rodacy, niestety  zatracają powoli ojczystą mowę. Nie godzi się z tym Pani Helena Usową redaktor naczelna „Jutrzenki” jedynego polonijnego (wyd. w j. Polskim) pisma w Mołdawii, animatorka i organizatorka życia kulturalnego Mołdawskiej polonii. Pani Helena to wyjątkowa, nieoceniona dla tamtejszej polonii postać. Dziennikarka, animatorka życia kulturalnego, organizatorka imprez i wystaw o tematyce patriotycznej, kobieta-instytucja.  Na co dzień mieszka w Bielcach na północy Mołdawii, tam gdzie znajduje się największe skupisko Polaków w tym kraju. W rozmowie z nami zgodziła się opowiedzieć o swojej pracy, o wyzwaniach, problemach i marzeniach jakie się z nią wiążą, a także o samej sobie swoim pochodzeniu i swojej rodzinie.

Od jak dawna ukazuje się „Jutrzenka”?

Jutrzenka ukazuje się od 1996 roku, wydawana jest nakładem 700 sztuk.  Z czego 500 egzemplarzy zostaje w Mołdawii, zaś reszta trafia do Polski i Rumunii. ”Jutrzenkę” drukujemy w Kiszyniowie, następnie różnymi kanałami rozpowszechniamy ją wśród czytelników. W kolportażu korzystamy głównie z usług poczty, a także z pomocy  katolickich księży. Docieramy także na tereny Naddniestrza (separatystyczna republika na wschodzie Mołdawii -przyp. K.Z.) oraz Gagauzji (autonomiczny region na południu Mołdawii- przyp. K.Z.).

Kim są odbiorcy Jutrzenki?         

Staramy się docierać do różnych grup wiekowych, zarówno do osób starszych, młodzieży jak i dzieci, na naszych łamach znajdują się konkursy i krzyżówki,  założenie mamy takie żeby każdy znalazł w Jutrzence coś dla siebie.

Czy poza Jutrzenką tutejsza polonia ma jakiś dostęp do mediów polskojęzycznych?

Nie, niestety nie, wyjątkiem są tylko ci którzy posiadają antenę satelitarną, oni mogą odbierać niektóre kanały polskiej TV. Ale takie przypadki to u nas rzadkość. Natomiast jeśli chodzi o dostęp do słowa pisanego, to mamy w Kiszyniowie polską bibliotekę. Jest jeszcze Internet, ale do niego nie każdy ma dostęp (szczególnie dotyczy to osób starszych)

Ile osób pracuje w redakcji jutrzenki?

W redakcji jest nas dziewięcioro plus korespondenci zamiejscowi m. in. z Kiszyniowa, Gagauzji, Grigorówki czy Styrczy. Współpracują z nami również studentki z Warszawy - piszą, robią korekty i tłumaczenia. Praca w naszym wydawnictwie jest społeczna,  nikt z nas nie otrzymuje za nią żadnych pieniędzy. Mamy za to satysfakcje - jest to jedyne polskie czasopismo w Mołdawii. (uśmiech)

Czy piszą państwo tylko w języku polskim?

Nie, ok. 30 % tekstów piszemy w języku rosyjskim, lub rumuńskim. Jeśli jest jakiś bardzo ciekawy materiał, który chcemy aby znalazł szersze grono odbiorców to piszemy w dwóch językach, jak było na przykład z artykułem o profesorze Korczaku.

Jak to jest właściwie ze znajomością języka polskiego wśród miejscowych Polaków?

W 1991  przyjechał tu ksiądz Jacek, proboszcz Bieleckiej parafii, jak twierdzi, wtedy tylko jedna rodzina mówiła tu po polsku. Później wszyscy uczyliśmy się tu Języka Polskiego od nowa. Toteż nauka języka i krzewienie polskiego, pisanego słowa to jeden z głównych celów jakie stawiamy sobie w „Jutrzence”. Chcemy zachęcić czytelników do nauki. Mamy ku temu specjalną rubrykę. Czasem przyjeżdżają do nas nauczycielki Polskiego z Katowic. Celem tych wszystkich działań jest, aby ludzie dbali o swoje korzenie. Tradycję polską, każdy tu wyniósł z domu, ale znajomość języka polskiego jest także bardzo ważna. Uważam że te działania przynoszą skutki,  młodzież faktycznie zaczyna rozmawiać po polsku. Co raz więcej rodaków stara się też o Kartę Polaka. A uzyskanie takiego dokumentu w Mołdawii nie należy do najprostszych. Nie wystarczy znać kilka słówek, trzeba odbyć po polsku rozmowę z panią konsul. Ale wydaje mi się, że z nauką języka polskiego w Mołdawii i tak jest chyba lepiej niż w innych byłych republikach związku radzieckiego.

Czy organizujecie jakieś spotkania dla  czytelników. Czy, jako wydawnictwo staracie się  jednoczyć swoich odbiorców?

Tak, tak. W tym roku mamy na przykład zorganizowane 3 spotkania literackie, z twórczością: ks. J. Twardowskiego, Z. Herberta i Cz. Miłosza. Zresztą muszę dodać, że Mołdawianie też chętnie przychodzą na nasze spotkania. Ostatnio organizowaliśmy wystawę  poświęconą Januszowi Korczakowi. Trzeba tu dodać że w Kiszyniowska organizacja „Polska Wiosna w Mołdawii”  również działa bardzo aktywnie organizują aż 26 różnych imprez w ciągu roku. W Kiszyniowie działa też Polska Młodzieżówka, jest również Polskie Towarzystwo Medyczne. Oprócz Bielc i Kiszyniowa jest jeszcze dość zwarta polonia w Komracie (Gagauzja) ich jest tam troszkę mniej, ale też radzą sobie nieźle.

W tamtym roku Jutrzenka borykała się z problemami finansowymi, czy kryzys został już zażegnany?

To nie tylko my mieliśmy problemy, to każde pismo polonijne – ale teraz ambasada i konsulat twierdzą, że powoli będzie lepiej. Na szczęście udało nam się w ogóle przetrwać. Przez jakiś czas z powodów finansowych nie mogliśmy się ukazywać. Mieliśmy też problem z kolportażem, ambasada polska odmówiła nam pokrycia kosztów więc musieliśmy przekazywać Jutrzenkę przez prywatne osoby.  W ubiegłym „tragicznym” roku pomoc napłynęła  do nas z konsulatu. W tym roku jeszcze nie wiemy jak to będzie. Fundacja Pomoc Polakom na Wschodzie z którą współpracujemy już otrzymała jakąś kwotę, ale nie wiemy czy ona wystarczy. Zwróciłam się więc z prośba o pomoc znów do konsulatu. Mamy nadzieje, że nam pomogą, jeśli fundacja nie da rady. A z tego co wiem to „Fundacja pomoc polakom na wschodzie” w tym roku otrzymała jeszcze mniej pieniędzy niż w ostatnim. Także może być ciężko. Jutrzenka jest, na razie w Internecie. My pracujemy za darmo, z kolportażem też nauczyliśmy się jakoś sobie radzić, ale wydrukować czasopisma za darmo się nie da. W ubiegłym roku  oddaliśmy numer do drukarni, ale nie mogliśmy go odebrać, bo brakowało nam pieniędzy. Zawsze zbieramy na ten cel datki przed festiwalem „Polska wiosna w Mołdawii”, jednak, to nie wystarcza. Ale miejmy nadzieje, że jakoś to będzie.

Wasze wydawnictwo to nie tylko Jutrzenka, co jeszcze wydajecie?

Wydajemy książki, wspólnie z Uniwersytetem w Kiszyniowie, jeżeli jakieś spotkania były, np. o Giedrojciu to potem wydajemy takie materiały pokonferencyjne. Wydajemy także „Wspomnienia rodzinne”, już wyszła ich druga część nie długo wyjdzie także trzecia. tzn. jest już przygotowywana od pięciu lat, natomiast w końcu mają się znaleźć pieniądze na jej  wydrukowanie. „Wspomnienia rodzinne” powstają na bazie konkursu literackiego w którym uczestnicy piszą o swoich korzeniach. Podczas festiwalu „Polska Wiosna..” wręczamy nagrody autorom najciekawszych tekstów.

Pani urodziła się na dalekim wschodzie, czy mogła by pani pokrótce przybliżyć nam swoja historię?

Tak, ja urodziłam się w Chabarowsku (Rosja). Natomiast mój dziadek (Polak) urodził się w Krzemieńcu, po wojnie był zesłany na Syberię, moja mama była wtedy jeszcze małą dziewczynką. Babcia razem z nią pojechała za dziadkiem, żeby mu pomóc. Pracowała tam za marne grosze. Między czasie dziadek zachorował na gruźlicę, i zmarłby tam gdyby nie ona. Później kiedy już wyzdrowiał, pracował przy budowie kolei.  Po jakimś czasie, dzięki wykształceniu mógł awansować i został księgowym. Dostał wtedy prawa „wolno-osileńca” (wolnego osadnika -K.Z.), nauczył się też dobrze Rosyjskiego. Moja mama urodziła się tam, skończyła studia w Chabarowsku i wyszła za mąż za Rosjanina. Wtedy urodziłam się ja. Kiedy można już było swobodnie wybierać miejsce zamieszkania, dziadek bardzo chciał wrócić w rodzinne strony, na dzisiejszą Ukrainę. Zaproponowano mu miejsce pracy w Czerniowcach, zgodził się, przyjechał, mieszkał sam i czekał na mieszkanie dla rodziny, niestety nie udało się, ale potem zaproponowano mu mieszkanie tu w Bielcach. Że to było niedaleko to zgodził i tak znaleźliśmy się w Mołdawii. Tutaj dziadek i babcia dożyli swoich ostatnich dni. Niestety nie udało się dziadkowi wrócić do Krzemieńca na stałe. Owszem odwiedzał Krzemieniec, ja też mieszkając już z rodzicami w Nowokuzniecku pamiętam, że jeździłam tam z nim na wakacje. Kiedy przyjeżdżałam do Krzemieńca mówiłam po rosyjsku zamiast po polsku, kiedy wracałam do Nowokuzniecka mówiłam po polsku zamiast po rosyjsku i tak mi się zmieniało z polskiego na rosyjski i „na abarot”. (śmiech) Ta mieszanka była ciekawa, potem nie miałam już takiego kontaktu z językiem polskim. Tutaj, do Bielc  przyjechaliśmy dopiero w latach 70. Jakiś czas później zaczęłam studia w Odessie, tam w sklepach i w księgarniach można było kupić polskie książki. Przywoziłam wtedy do domu Polskie czasopisma, moja mama je czytała. Mama wciąż jeszcze czyta po polsku, trochę gorzej z mówieniem. W Bielcach na powrót złapałam kontakt z językiem dopiero w latach 90tych gdy w domu polskim pojawiła się pierwsza nauczycielka. Rozpoczęłam wtedy czteroletni kurs języka polskiego, poza tym pracowaliśmy nad Jutrzenka to też bardzo pomagało w opanowaniu języka.

Dziękuję serdecznie za rozmowę i życzę Pani pomyślności w dalszej pracy

                                                                                                                     

Kamil Zarański    

*Motto czasopisma „Jutrzenka”

Przemyśl z perspektywy wózka

W chwili kiedy oczy świata zwrócone są na heroiczne wzmagania niepełnosprawnych sportowców, na paraolimpiadzie w Londynie, warto spojrzeć „na nasze podwórko”, tu też znajdziemy herosów. I choć nie zawsze uprawiają sport, to ich codzienne trudy, walka z każdym dniem i każdą kolejną przeszkodą sprawia, iż zasługują bez wątpienia na to miano. Czy zastanawialiście się kiedyś, jak wygląda przemyska codzienność z perspektywy wózka? Czy nasze miasto jest przyjazne osobom niepełnosprawnym?

Aby, na ile to możliwe, zrozumieć położenie osób poruszających się na wózku, umówiłem się z panią Danutą Pietrukowicz. Pani Danuta, jest chora na Heine Medina, od czwartego roku życia porusza się na wózku inwalidzkim. Nie jest rodowitą przemyślanką, pochodzi z mazur, przyjechała do Przemyśla jako dziecko. Żyje tu ponad 30 lat. Pani Danuta mieszka w jednorodzinnym domu przy jednej z głównych ulic miasta. Kiedy przyjeżdżam, z uśmiechem zaprasza mnie do środka, mieszka sama. Danuta Pietrukowicz jest osobą pogodną i uśmiechniętą, skorą do rozmowy i opowieści. Nie uskarża się na swój los, chciałaby jedynie móc być w pełni samodzielną. I choć jest postacią nad wyraz energiczną i rezolutną, z wieloma rzeczami ma problem. Nie tyle z powodu samej niepełnosprawności, co przez brak odpowiedniej infrastruktury w Przemyślu. – Nie chodzi mi tutaj o cuda, nie mówię o restauracjach, czy kawiarniach. W Przemyślu dla osób niepełnosprawnych nie ma miejsca, o nich się nie myśli. To jest przykre, przez to człowiek czuje się, wykluczony ze społeczeństwa. Poprosiłem panią Danutę aby oprowadziła mnie po mieście, ukazując mi je z perspektywy osoby niepełnosprawnej.

Wizyta w przychodni

Jak twierdzi pani Danuta, większość przychodni nie jest przystosowane dla osób niepełnosprawnych. – Ja mam np. problem żeby wybrać się do dentysty, prawie nigdzie nie mogę wjechać na wózku. Udajemy się do Kormedu na rogu ulic św. Jana i Okrzei. Wchodzimy, przed nami schody, obok winda dla niepełnosprawnych (tzw. krzesełko). Winda jest jednak w pokrowcu, próbujemy go ściągnąć, nie da się, pokrowiec przypięty jest do stelażu. Idę na górę do rejestracji. Informuje, że na dole znajduje się niepełnosprawna kobieta, która chciałby wejść. –Jest umówiona, czy do rejestracji?- Odpowiadam że do rejestracji.- W takim razie nie ma sensu uruchamiać windy, bo z tym jest dużo zabawy. Ja zejdę na dół i panią zarejestruje na dole- odpowiada recepcjonistka. – Dlaczego mam się rejestrować na ulicy?- dziwi się pani Danuta. –A kiedy przyjadę na wizytę, to jak dostanę się na górę?- Wtedy przygotujemy windę- odpowiada kobieta. W koncie jest przycisk z postacią na wózku. Pytam, czy po jego naciśnięciu ktoś z obsługi pojawia się na dole. – Nie, ten przycisk nie działa, jego na górze ledwie słychać. Pani Danuta pyta – To skąd będziecie wiedzieli, że czekam na dole? – Ja tu sobie zapiszę kiedy pani przyjdzie, będę wiedziała i zejdę po panią na dół, a jak nie to kogoś pani poprosi żeby podszedł do rejestracji i mnie powiadomił.

Wracamy do samochodu. –To nie chodzi o to żebym ja cały czas musiała kogoś prosić o pomoc- mówi wyraźnie zdegustowana pani Danuta- człowiek, szczególnie niepełnosprawny potrzebuje poczucia samodzielności. Jak pan by się czuł, gdyby musiał pan na każdym kroku prosić kogoś o pomoc?

Urzędowe sprawy

Przyjeżdżamy pod budynek urzędu miasta na ul. Wodnej. Tam znajduje się wydział komunikacji, tam są też kasy, toteż większość spraw urzędowych kończy się właśnie tutaj. Budynek ten został niedawno zaadaptowany na potrzeby urzędu miasta, o niepełnosprawnych jednak po raz kolejny zapomniano. Przed urzędem witają nas strome schody. –I jak ja mam tu wjechać?- denerwuje się pani Danuta. – Nawet jeśli znajdzie się ktoś żeby mi pomóc, to nie każdy da radę. Nie chcę myśleć, że to wynik czyjejś złej woli, to raczej ignorancja i brak wyobraźni.

W innych instytucjach nie jest lepiej. Przed ZUS-em nie ma miejsca parkingowego dla osób niepełnosprawnych. W Komendzie Policji nie ma podjazdu dla wózków. Do niedawna, nawet, siedziba związku Emerytów, Rencistów i Inwalidów mieściła się na pierwszym piętrze kamienicy bez podjazdu ani windy.

W banku

Pojechaliśmy pod główny oddział banku PEKAO S.A. przy ul Mickiewicza. Do drzwi prowadzą strome schody. Po jakiejś chwili zjawia się ochroniarz. Pani Danuta pyta, jak może dostać się do środka. Mężczyzna mówi, że co prawda w banku jest winda dla osób niepełnosprawnych, ale -Właściwie odkąd ją tylko założyli to jest zepsuta, już 4 lata. Na pytanie pani Danuty co ma zrobić w takim wypadku, ochroniarz wskazuje dwa konkurencyjne banki gdzie „akurat jest płasko”. Pani Danuta czuje się zawiedziona - Mi nie jest wszystko jedno do jakiego banku pójdę.

Dworzec kolejowy i kolejna winda widmo

Podjeżdżamy pod dworzec kolejowy, najpierw szukamy miejsca parkingowego dla inwalidów, są dwa, obydwa zajęte. Nie ma namalowanej koperty więc niewidomo, gdzie zaczynają się a gdzie kończą miejsca dla niepełnosprawnych. Wzdłuż parkingu ciągnie się 20cm krawężnik. Parkujemy gdzie indziej. Po chwili zmierzamy w stronę tunelu. W ramach remontu dworca zamontowano tu dwie windy dla niepełnosprawnych. Są jednak nie czynne, zabezpieczone pokrowcem, nie ma nigdzie przycisku, wzywającego kogoś z obsługi. Gdyby nawet działały, i tak niewiele by to dało. Z tunelu na perony, nie ma podjazdów umożliwiających samodzielny wjazd. Przechodnie widząc nasz kłopot kierują nas przez główny budynek dworca, na przejazd przez tory. Wykonujemy tą trasę, tracąc czas i nadrabiając drogi. Kiedy dochodzimy do bramki wejściowej na przejazd nikogo tam nie ma, dopiero po chwili zjawia się ochrona. Pytamy, jak to jest z tym przejazdem i z tymi windami. –Windy są, ale nie działają, tutaj trzeba przejeżdżać przez tory i na peron. -No ale gdyby panów nie było, można samemu? –pyta pani Danuta. –Nie nie, w żadnym wypadku, trzeba, czekać, albo iść do kasy, powiedzieć o co chodzi, to oni po nas zadzwonią. - A gdybym się śpieszyła na pociąg?- pyta pani Danuta. Zrezygnowani wracamy do samochodu. -Po co wydają tyle pieniędzy, jak to potem nie ma nikomu służyć? - zastanawia się kobieta.

Na spacer

Zapytałem panią Danutę, jak spędza swój wolny czas. – Cóż, jestem odcięta od kultury, nie mogę iść do kina, do teatru, na zamek. Wszędzie są schody pozostaje mi telewizja i książki. Lubię spacerować tylko niestety wiąże się to z utrudnieniami. W wielu miejscach w Przemyślu chodniki są w bardzo złym stanie, a nie których nierówności nie da się ominąć na wózku. Ważnym problemem są zbyt wysokie krawężniki. Czasem muszę pokonywać nie które odcinki jadąc po ulicy. Już dwa razy w tym roku przewróciłam się próbując pokonać za wysoki krawężnik. Ludziom się wydaje, że podjazdy na schodach, przeznaczone dla wózków dziecięcych, nadają się również dla osób niepełnosprawnych, tak nie jest. Żaden inwalida, nie jest wstanie o własnych siłach pokonać takiego stromego wjazdu. Przemyśl ogólnie nie jest najłatwiejszym miastem do życia dla osoby na wózku. Pogodziłam się z tym, że nie mogę pospacerować po parku, ale dlaczego na zniesieniu, gdzie byłyby do tego warunki, nie pomyślano o osobach niepełnosprawnych? Porobiono krawężniki, schody, brakuje podjazdów. Jest mi czasem zwyczajnie przykro, bo czuje jakby to miasto nie było przeznaczone dla mnie, a to jest przecież także moje miasto. Gdzie się nie ruszę tam schody, niestety nie myśli się tu o osobach takich jak ja.                                                                                                                                                                                                                                                                                                                              

Kamil Zarański

Kopysno - Nie takie sielskie życie

Najbardziej malowniczo położona wieś w regionie przemyskim. Trzy i pół kilometra pod górę od najbliższego kawałka asfaltu. Wieś bez wodociągów, gazu, bez kanalizacji, bez telewizji i Internetu.  2 zamieszkałe domy, stara cerkiew, kilka rozwalających się chałup i zapomniany cmentarz. Oto Kopysno, wieś sięgająca swoją barwną historią przynajmniej do początku XIV w. W XX w wysiedlona, spalona, wymarła. Na koniec przywrócona do życia przez kilku „twardzieli z pasją”.

Kopysno -zaledwie 30 km od Przemyśla . Już nie daleko za rogatkami miasta zmienia się krajobraz i droga. Najpierw szosą przez Rybotycze, ostatni sklep, szkoła i kościół. Zjeżdżam z asfaltu i starym volkswagenem wspinam się stromą i wyboistą  drogą gruntową, przez głębokie kałuże i nierówności, poprzeczne uskoki, na których cudem ze nie tracę kół .

Mam szczęście, grzeje słońce i kałuże po nocnym deszczu schną w oczach. Trudno mi uwierzyć, że gdzieś tam na końcu tej drogi, jest wieś, żyją ludzie. Jest przydrożna kapliczka, z wiekową figurką św. Jana. Kapliczkę wybudowali mieszkańcy Kopysna w 1848 roku na pamiątkę zniesienia pańszczyzny.

Przydrożny krzyż na rozstaju łączy zapomniane drogi. Tę od Rybotycz, kompletnie  nieprzejezdną drogą przez Brylińce w stronę Przemyśla, oraz równie zapomnianą drogę do Koniuszy. Tu dla przyjezdnych zaczyna się przygoda z Kopysnem, tu dla wygnanych mieszkańców kończył się świat jaki znali. Kopysno przed II wojną światową liczyło 770 mieszkańców, w większości grekokatolików, choć były tam też rodziny polskie i żydowskie. Po wojnie w ramach akcji „Wisła” większość mieszkańców wysiedlono. Następnie wieś została spalona, pozostali tylko nieliczni mieszkańcy oraz kilka drewnianych chałup. Wieś powoli wymierała, aż całkiem zagasło w niej życie.

Ślady dawnej wsi

Jeszcze parę metrów i  znajduje się w sercu starej wsi, w której kiedyś tętniło życie. I choć mało już przetrwało śladów po starych zabudowaniach, to wg. spisu powszechnego z 1921r. był tu dwór i  104 domy. Była szkoła, cerkiew, sklep, karczma, dwie kuźnie, dwie szewskie pracownie. Dziś rosną tu krzaki, baczny obserwator zauważyć może wystające fragmenty starych zabudowań, miejsca ze śladami fundamentów.

Kieruje się w stronę cerkwi jest ona niemym świadkiem tragicznych losów wsi. Z miejscowością związane są ściśle losy rodu Kopystyńskich. Ich najbardziej znany przedstawiciel Michał Kopystyński władyka (prawosławny biskup) przemyski. Został wyklęty ze swego kościoła za ostrą krytykę i przeciwstawianie się postanowieniom unii brzeskiej, która łączyła prawosławie z rzymsko-katolicyzmem . Umarł w 1610 roku, został pochowany prawdopodobnie na „Horbysku” w Kopyśnie, lub właśnie we wspomnianej wcześniej cerkwi.

Dookoła cerkwi stary zarośnięty cmentarz. W rogu - XIX wieczna dzwonnica. Wygląda dumnie choć dziś sypie się z niej tynk i brakuje na niej dzwonów. Dziś  cerkiew służy za rzymsko katolicki kościół filialny, dla parafii w Rybotyczach. Nabożeństwa są tam odprawiane tylko kilka razy do roku, zwykle w czasie świąt.

Czerwonym szlakiem podążamy na szczyt Kopystańki najwyżej położonego punktu widokowego na pogórzu przemyskim. Przed nami roztacza się przepiękna panorama z daleka widoczne wzgórza Kalwarii Pacławskiej. Widać Przemyśl, elektrownie wiatrowe w Żurawicy, Reczpol, okolice Birczy, Kalwarię Pacławską, okolice Arłamowa, oraz całkiem spory kawałek Ukrainy. Na szczycie krzyż postawiony na pamiątkę pielgrzymki Jana Pawła II do Przemyśla i Sanoka. Krzyż stanowi jednocześnie stację odbywającej się co roku, a przechodzącej przez Kopysno drogi krzyżowej.

W drodze do wsi, po drodze mijam stare grodzisko nazywane przez okolicznych mieszkańców zamczyskiem. Wg. badań archeologicznych grodzisko to pochodzi prawdopodobnie z X-XII wieku. Dziś niewiele można tam zobaczyć z wyjątkiem fosy, ale kiedyś podobno stał tu tętniący życiem obronny gród, świadczyć ma o tym duża liczba znalezionych wykopalisk np. naczyń oraz same rozmiary grodziska.

Miejscowa legenda głosi że pod owym „zamczyskiem” znajduje się tunel prowadzący do samych Rybotycz. Legend związanych z Kopysnem jest więcej: o studni bez dna w której słychać dzwony, o świetlistej łunie wychodzącej z miejsca prawdopodobnego pochówku biskupa Michała Kopystyńskiego i znikająca w kapliczce, podobno też po Kopystyńskich lasach czasem przechadza się sam diabeł.

Twardziel z tajemniczą przeszłością

Schodzę przez łąkę do wsi. Przy drodze mężczyzna spaceruje z kilkuletnią dziewczynka i małym kundelkiem. To jeden z dwóch mieszkańców Kopysna- Grzegorz Tomaszewski. Pan Grzegorz zazdrośnie strzeże swej przeszłości. Zdradza tylko że ma 42 lata, pochodzi z Sopotu przyjechał do Kopysna w 1995r i z kilku letnią przerwą mieszka tam do dzisiaj. Kiedy przyjechał miał na głowie irokeza, a na nogach glany i spodnie obcięte do połowi łydki. Był punkiem, a oprócz tego zapalonym ekologiem, Chciał oderwać się od miasta i zamieszkać gdzieś, na łonie dzikiej natury. Na początku próbował w Bieszczadach, potem odnalazł Kopysno, i tu został. Typ twardziela. Mieszkał  najpierw sam w szałasie, potem sprowadziła się do niego żona, ale niewytrzymała i odeszła, z druga było tak samo.

Jak mówi pan Grzegorz -to się tylko tak wydaje, przyjezdnym, że życie tu, to bajka, W rzeczywistości jest ciężko, nawet bardzo ciężko, ale trzeba sobie jakoś radzić. Żyje się skromnie, ale po swojemu. Ciężko, bo nie da się zrealizować swoich planów. Co robię?- Sadzę drzewka, ale bardzo dużo dzikiej zwierzyny podchodzi do domu i niszczy to co zasadzę. Małgosia wczoraj stado jeleni tutaj widziała. Zresztą ludzie czasem nie są lepsi: w zeszłym roku ktoś ukradł mi klacz- nazwałem ją Bianka jak moją trzecią córkę, to nie była sprawka żadnego wilka, psy by wyły, zresztą też inne konie by zareagowały, a tu nic, ktoś ukradł i tyle.

Co mi się tu spodobało i co mnie trzyma? To, że to jest zadupie, tzn. kiedyś było bardziej, dziś już mniej.  Coraz częściej starzy mieszkańcy, a właściwie ich potomkowie zaczynają interesować tą miejscowością.

Codzienne życie tu niesielskie. Teraz są wakacje i moja córka Małgosia jest ze mną- opowiada niespiesznie. Zima jest straszna  droga często nieprzejezdna, odśnieżana była może  kilka razy na przestrzeni ostatnich lat. Jak jest duży śnieg to bywa, że nawet końmi i saniami nie przejedzie, przypinam wtedy narty i zjeżdżam do Rybotycz po najpotrzebniejsze rzeczy.

Myślę żeby się stąd przenieść, ale nie do miasta, tylko, jak nie w Bieszczady to na tamten świat,(śmiech) chociaż …. zobaczymy. W Bieszczadach jest więcej tlenu do życiu. A poza tym-jest, jak jest, lata lecą, pieniędzy nie ma, kobiety też się jakoś nie garną do takiego życia. Ale jakoś żyć trzeba- kończy filozoficznie pan Grzegorz.

Po sąsiedzku duży dom, ogrodzenie, psy. To dom państwa Jakubów. Nie zastaliśmy właściciela -tylko pracownika który pilnuje domu i dokarmia psy. Właściciel tu nie mieszka, dojeżdża tylko.  

Sam z Borysem

Niedaleko jest dom pana Jana Łuczaka właściciela hodowli dzików i dziko-świń. Pan Jan przyjechał tu z Olsztyna w 1979 r, tu poznał swoją przyszłą żonę. Z miejscowością jest związany przez jej rodzinę. Teść pana Jana był przez lata jedynym mieszkańcem Kopysna, utrzymywał wieś przed kompletnym zdziczeniem, on też zaszczepił zięciowi miłość do Kopysna. Pan Jan obiecał teściowi, że po jego śmierci zajmie się „teściowizną”. I dotrzymuje słowa. Kiedy przyjechaliśmy pan Jan razem ze znajomym panem Ryszardem akurat zrobili sobie przerwę w pracy na polu. Usiedli pod drzewem przy stole, w cieniu, popijając wodę mineralną. Pan Jan wita się uśmiechem i mocnym uściskiem dłoni. Zaprasza do stołu, gościnnie proponując, kawę, herbatę a nawet coś mocniejszego.

Jestem ciekawy jak się żyje na takim odludziu -Dajemy sobie rade,- kiwa głową. Ludzi tu niewielu więc sobie pomagamy. Z dojazdem to tak jak widać mam starego dżipa to zawsze przejadę. Innym autem było by ciężko. Teraz tu się za mną chce wybudować taki człowiek z Niemiec, to się będzie starał o naprawę drogi. Bo jak budowa, to przecież cementu i piasku na plecach nosić nie będzie. Chociaż Grzesiek, jak się budował to nosił, on jest twardy, kawał chłopa z niego, i faktycznie cement na placach z Rybotycz do siebie na działkę dźwigał- 3,5km(!). Chłop jest twardy i się nie poddaje. Wiele osób tu młodych, chciało spróbować swoich sił, ale nie dali rady.

Ani pogotowie ani straż nie ma tu nie dojedzie- Tu nikt nie choruje.- uspokaja pan Jan. A jak już zachoruje to tu blisko cmentarz. Straż tak samo niema co tu gasić. A pragnienie umiemy ugasić sami –śmieje się bo żart mu się udał.

Wroga przeciągnąć na swoja stronę

Kiedyś było tu inaczej, tu była duża wieś 148 numerów. Przyjeżdżają tu czasem potomkowie byłych mieszkańców, zwykle na wszystkich świętych, czasem dużo ludzi przyjeżdża. Zwykle wtedy ksiądz odprawia w cerkwi nabożeństwo. Dużo nowych osób wykupiło tu sobie działki. Ja mam co tu robić, roboty mi tu nie brakuje. Tu jest takie trochę survivalowe życie, mięczaki się tu nie nadają. Po podwórku chodzą dziko-świnie. Gładkie i łaciate –skąd pomysł na hodowlę- zagaduje.

Od początku jak tu mieszkam to hoduję dziki, mój teść wcześniej zajmował się rolnictwem, i zawsze się użerał z dzikami, które niszczyły mu uprawy. A ja pomyślałem sobie, że niema co z nimi walczyć tylko trzeba wroga przeciągnąć na swoją stronę. I tak hoduje dziki, staram się by czuły się u mnie jak na wolności. Co jednak niesie ze sobą pewne zagrożenia, bo parę lat temu ktoś ukradł mi 4 sztuki.       

Nie myślał pan żeby tu jakiejś agroturystyki otworzyć, przecież to idealne miejsce- podtrzymuję popołudniowa pogawędkę.

-Wie pan ja już nie, gdybym miał 30 lat to bym się ani chwili nie zastanawiał: agroturystyka, powiększenie hodowli. Ale ja już nie mam zdrowia .. Już musze sobie na tyłku siąść i myśleć realnie, żeby ktoś z młodych się kwapił to tak, chciałbym żeby któreś z moich dzieci chciało się tym zająć, ale oni są po studiach, powyjeżdżali. Oglądamy z panem Janem jego hodowlę, niektóre z dzików wyglądają bardziej jak niedźwiedzie. -Borys to mój ukochany dzik- mówi –Je mi chleb prosto z ręki. Jest wierny jak pies,  potrafi być groźniejszy od psa i śpi czujniej niż pies. Nie jestem tu sam dotrzymuje mi towarzystwa.

Żegnam się z panem Janem i z Borysem.  Po wyboistej drodze kołysząc się na niemiłosiernie głębokich koleinach powoli toczę się w stronę Przemyśla. Opuszczam Kopysno, wieś jak z obrazka, i choć życie tu niesielskie to dziwnie zapada ona w pamięć i serce.

                                                                                                                                                                                                                                                                             Kamil Zarański 

(Opublikowane na łamach Gazety Przemyskiej)